Policia Paranoia

Zeven uur `s morgens. De zon schijnt al binnen door donkere gordijnen ontberende vensters. Je draait je nog maar eens om. Veel te vroeg om door koude straten van Potosí te dwalen. Er zijn blijkbaar toch al enkele vroege vogels op pad. Ik hoor wat gestommel aan m'n deur. Een hotelgast die de bloemetjes heeft buitengezet en z'n kamer niet meer terugvindt? "Que Pasa?" roep ik vanuit m'n warme bedje. "Men wil u bezoeken," hoor ik stem van portier. "Ik slaap nog!" roep ik terug. Ik neem wat geginnegap waar achter de deur, en dan klinkt andere stem: "Policia!" Ik schiet snel in een broek, en trek deur op een kier. Inderdaad, daar staan enkele groen geüniformeerde politie-agenten. Zonder dat ik hen hoef uit te nodigen bevinden zich zo opeens vier agenten in m'n toch al niet te grote hotelkamer. Dan volgt het klassieke dansje: paspoort, wat doet u hier, waar gaat u naartoe... Als het een huiszoeking is, is ze halfslachtig: een lege kast wordt opengetrokken, er wordt wat aan m'n gesloten rugzak gepulkt... veel overtuiging komt er niet aan te pas. Als hun nieuwsgierigheid bevredigd is, word ik vriendelijk bedankt. Ik blijf enigszins verbouwereerd achter. Dit is definitely a new sensation.

Achteraf vraag ik om uitleg bij de conciërge. Ze beweert dat dit soort controles de laatste tijd schering en inslag is. Bij rellen in Sucre ontsnapten heleboel gevangenen uit onbewaakt achtergebleven gevangenissen. Nu speurt politie hotels en pensions af naar het ontsnapte geboefte. Ik mag blijkbaar niet klagen over uur van inval, want politie kan ook in het midden van de nacht aan de deur staan. In ieder geval, als dit kadert in de actie "Bolivië heet u welkom", geldt het devies: "Back to the drawing board!"

This bridge is closed. You shall not pass!

Elke Uruguayaan aan wie ik reisplannen wereldkundig maak, fronst de wenkbrauwen. Een brug over de Rio Uruguay oversteken om in Argentinië te geraken? Dat gaat nooit lukken.

Inderdaad, het weekend voordat ik de grens over wil, sluit de Uruguayaanse regering de drie bruggen die het land met Argentinie verbinden. Normaal is het omgekeerd en zijn het de Argentijnen die moeilijk doen en bruggen blokkeren. Niet de Argentijnse regering, let wel, maar een groep milieu-activisten die het niet begrepen heeft op splinternieuwe, hypermoderne Finse papierfabriek aan Uruguayaanse kant van de Rio Uruguay. Het feit dat er in Argentinie een zevental van dit type fabrieken opereren kan actievoerders niet deren.

Volgens de Uruguayanen kan lokale caudillo in Argentijnse provincie Entre Rios het niet pikken dat Finnen oorspronkelijke plannen om zich in Argentinie te vestigen opborgen, nadat hun gevraagd werd flinke som aan pesos onder de tafel door te schuiven. Hij financiert daarom protesten om fabriek en Uruguayanen het leven zuur te maken. Uruguayaanse regering sluit nu een weekend lang de bruggen om aangekondigde intocht van protestkaravaan te beletten.

Ik weet niet waarom ik dit hier allemaal vertel. Uiteindelijk neem ik gewoon een bootje om de Rio Uruguay en meteen ook de grens over te steken.

Potosí

Ben in Potosí, dat na ontdekking van enorme zilverberg in 1546 uitgroeide tot grootste stad ter wereld, even groot als Londen. Berg, de Cerro Rico, is op zijn eentje verantwoordelijk voor Europese economie zoals we die vandaag kennen.

Nu is berg zo goed als leeggeplunderd, al blijven mijnwerkers in cooperativos hardnekkig speuren naar laatste restjes zilver en tin, en dit in miserabele omstandigheden.

Stad ligt aan voet van de Cerro Rico, op een hoogte van 4.000 meter. Combineer dat met zwarte roet, uitgestoten door honderden minibusjes, en zuurstof wordt een schaars goedje. Dit manifesteert zich in amechtig gepuf na 100 meter wandelen.

Uit open deur van die busjes leunt een jongetje van een jaar of tien, dat met schorre stem bestemmingen afdreunt en passagiers probeert te ronselen. Leeftijdsgenootjes leuren met kranten. In de mijnen onder de Cerro Rico (die volgens schattingen in ruil voor al dat zilver acht miljoen indianenlevens eiste, en daarom ook wel de mensenetende berg genoemd wordt) is kinderarbeid nog een feit.

The Boss

We ravotten met enkele Boliviaantjes die gastverblijf op altiplano onveilig maken. Wanneer fellow traveller tandenborstel bovenhaalt, gaan hun ogen wijd open. Dat hebben ze nog nooit gezien. Voornaamste vermaak van achtjarig broertje en vijfjarig zusje blijkt elkaar af te troeven te zijn. Ik vraag aan jongetje of hij geen voetbal heeft. Neen, die heeft zijn moeder kapotgeprikt, en hij weet niet waarom. In een poging om hen wat te kalmeren laat ik hen wat krabbelen in m'n dagboek. Na llama, worm en eend, komen ze op idee hun mama te tekenen. Er verschijnt figuurtje met rok en hoed op blad.

Wanneer even later de inderdaad aldus uitgedoste moeder haar kroost bijeenzoekt om naar huis te gaan, dit met nog een klein Boliviaantje op de rug gebonden, wordt duidelijk wie de baas in huis is. Wanneer de niños niet onmiddellijk ophouden met wilddoenerij, gaat er een stok de hoogte in, en op slag veranderen de wildebrassen in kleine standbeeldjes. Heb klein vermoeden dat lijfstraffen essentieel onderdeel van opvoeding uitmaken op hoogvlakte.

Le sommelier du altiplano

Bij avondeten in refugio op hoogvlakte krijgen we enkel water te drinken. Tegen de muur zien we enkele flessen wijn staan. Een snood plan rijpt. "Kunnen we een fles wijn kopen?" Dat kan. Eerste fles die we opentrekken (gelukkig zit er een Zwitser met ditto mes aan tafel) is echter hopeloos corchado. Probeer dat maar eens duidelijk te maken aan indiaanse die nooit van haar leven wijn heeft gedronken... Na hele uitleg, en crisisberaad in de keuken, krijgen we tien minuten later een andere fles in de plaats. We slaken zucht van verlichting wanneer deze fles drinkbaar blijkt te zijn.

Frontera

Net als je denkt dat inspiratie voor dit blog opgedroogd is, bots je tegen de grens met Bolivië aan. Grensovergang tussen Argentinië en Bolivië oogt van ver als een wriemelende mierenkolonie, die druk in de weer is heel haar hebben en houden te verhuizen. Smalle voetgangersbrug tussen Argentijnse La Quiaca en Boliviaanse Villazon wordt ingenomen door met enorme pakken zeulende Indios, waaronder met bolhoed, rok en lange vlechten uitgedoste cholas, die als ze lading aan Boliviaanse zijde hebben afgeleverd met lege handen terugkeren naar Argentinië voor volgende pak. Sommigen doen dit zelfs in looppas. Er moeten zo per uur tonnen aan handelswaar de grens oversteken. Waarom dit per indiaan dient te gebeuren, en niet per vrachtwagen, is me niet geheel duidelijk.

The paper it's printed on

Het Boliviaanse geld, Boliviano genaamd, is niets waard. Dat valt letterlijk te nemen. Bankbriefjes desintegreren in m'n broekzak. Wanneer ik biljet van 20 bolivianos aan winkelierster overhandig, blijkt helft van biljet missing in action te zijn. Ik vis in broekzak naar andere helft van biljet en leg het netjes naast z'n broertje op toonbank : "Met een beetje plakband maak je er weer een nieuw van..." Heleboel biljetten die ik in de volgende dagen tegenkom, zijn op deze wijze gerepareerd. Winkelierster is ook enigszins in de war door operatie, en geeft me wisselgeld terug op 10 bolivianos.

Wanneer ik dag later een fles wijn in herberg wil betalen met biljet dat ook z'n beste tijd heeft gehad, blijft herbergierster, een forse, norse chola minutenlang zwijgend aan tafel staan met biljet in de hand. Ze vertrouwt het biljet niet en weet dat met lichaamstaal duidelijk te maken. Ik zie mezelf gedwongen mijn integriteit en dat van biljet hevig te verdedigen. Het is een monoloog, want nog steeds komt er geen woord over haar lippen. Uiteindelijk verdwijnt biljet dan toch in zak van schort.

Chola

Een begrip dat hier nog vaak zal opduiken is cholo of chola, wat refereert naar de autochtone bevolking in de Andes. De term zelf ligt gevoelig. Voor sommigen is het een belediging, anderen gaan er prat op cholo of chola te zijn. Na zeven dagen Bolivië heb ik er weinig zicht op wanneer het kosjer is de term te gebruiken.

De Spaanse kolonisatoren verplichtten de vrouwelijke autochtone bevolking tot het dragen van Spaanse pollera, ofte rok. De cholas heden ten dage hebben zich deze eens verplichte kledij helemaal eigen gemaakt, en dragen met trots hun rok, schort, sandaaltjes, sjaal en hoed. Vanonder hoed komen steevast twee lange vlechten uit.

Naar verluidt heeft elke streek of stad zijn eigen kleurenpatroon en geeft type en positie van hoed heleboel informatie weer over sociale positie en aspiraties van draagster. Vergeef mij als ik dit thema nog niet tot op het bot heb uitgespit.

Ze weten van aanpakken, de cholas. Je ziet ze overal op straat handeltjes drijven, ze voelen zich als vis in het water op de vele markten die Bolivië rijk is. Ben nog niet in La Paz geraakt, maar stad is blijkbaar één grote markt.

Cholas slepen enorme pakken met zich mee op hun rug, gewikkeld in veelkleurige doeken. Soms komt er een babygezichtje piepen uit zo'n pak. Hier geldt het axioma: hoe kleiner de chola, hoe groter de lading.

Vanuit bus zag ik gisteren temidden groepje wegenwerkers een chola lustig wegschuppend, niet in blauwe overall zoals haar mannelijke collega's, maar in blauwe rok van zelfde stof en met haar twee vlechten ditmaal niet van onder hoed uitkomend maar vanonder gele veiligheidshelm.

Communicatie met cholas in winkels en op markten verloopt stroef. Ben er nog niet uit of dit aan mijn anders geaccenteerd Spaans ligt, hun natuurlijke gereserveerdheid, of het feit dat heel wat cholas voornamelijk Quechua spreken.

Into the unknown

Ik nader stilaan nieuwe wereld. De Italiaanse en Spaanse tronies maken langzaamaan plaats voor gitzwarte stugge haardossen met daaronder een nog stuggere blik. Op TV zie ik Evo Morales live z'n presidentschap in de weegschaal leggen. Bus passeert eerste, vrij vreedzaam aandoende bloqueos, groepjes indianen die helft van de weg innemen, en zo hun eisen kracht bijzetten. Indiaan of Indio is trouwens een lelijk woord hier. Zelfs aborigines kan voor sommigen niet door de beugel, al wijt ik dat aan een linguïstisch misverstand. De politiek correcte term is voor deze puristen naturales of nativos. Het is maar dat u het weet.

Easy does it

Zaterdag slaap ik op 1.259 meter hoogte.
Zondag slaap ik op 2.159 meter hoogte.
Maandag slaap ik op 2.461 meter hoogte.
Dinsdag slaap ik op 2.936 meter hoogte.
Woensdag slaap ik op 3.160 meter hoogte.

Malvinas

Tijdens busrit probeer ik ledematen zo te schikken dat ik Argentijnse buur niet beroer. Dat leidt enkel tot een elleboog in m'n ribben. Niet aangenaam, dus middels een expeditionary force weet ik mijn stekje op armleuning weer te bezetten. Alle niet met kracht geclaimde lebensraum schreeuwt in de Argentijnse psyche blijkbaar om bezetting. Vraag dat maar aan de Engelsen, met hun Falklands, die hier de Islas Malvinas genoemd worden. Argentina heeft haar claim op eilandengroep van twee keer niets, die het in 1833 aan de Engelsen verloor, nog niet opgegeven. Toeristische kaarten maken dit duidelijk door achter de naam Islas Malvinas een (Arg.) toe te voegen. De leuze 'Malvinas Argentinas' duikt overal op in straatbeeld. Heb zelfs al een hacienda gezien die dit als naam meekreeg.

Burning car

Jongste dochter heeft auto van zus geleend om gezelschap naar buitenverblijf te transporteren. Vier blokken na vertrek roept een passerende taxichauffeur ons toe dat onze auto in brand aan het schieten is. "En serio?" vraagt de ongelovige dochter. "Nee, ik maak een grapje", snauwt de gepikeerde taxista haar toe en scheurt weg. Inderdaad, nu merken we de grijze rook op die aan achterkant van wagen opstijgt. Lichte paniek maakt zich meester van de op de achterbank gezeten toerist in dit tweedeursmodel. In een oogwenk staat de volledige bemanning van wagentje hijgend op straat. Laat ons als schuldige maar een onwillige handrem aanwijzen. Het koelt allemaal zonder blazen en tien minuutjes later zetten we onze weg verder.

Lucky Strijk

Op zonnige zaterdagvoormiddag loop ik wat rond in het rustige Salta, waar het op deze religieuze feestdag enkel druk is in de kerken. Na een licht verteerbare lunch van een humita gevolgd door een ensalada del chef, wandel ik op m'n gemak terug richting hostal, waar m'n bagage op me wacht en een lavadero, waar frisgewassen en gestreken kleren hetzelfde doen. Het plan is om daarna snel op bus te springen en verder naar het noorden te trekken. Onderweg naar eerder genoemde bestemmingen, het is ongeveer één uur 's middags, bots ik op verschillende winkeliers die rolluiken neerlaten en traliehekken vergrendelen. It's siesta time en half Salta gaat op slot. Zelfs musea en cafés ontsnappen hier niet aan en sluiten tussen één en vier uur 's middags de deuren.

Doodgemoedereerd wandel ik verder, tot ik in de verte lavadero-uitbater bord met 'Laundry' naar binnen zie verhuizen en grote sleutelbos zie bovenhalen. Ik zie mezelf al gestrand in een doods, siestend Salta en schiet in looppas. Weet zo net op tijd ticket te overhandigen in ruil voor m'n kostbare plunje.

Clásico

Ik ben een week in Montevideo en mag weer proeven van hét spektakelstuk van het Uruguayaanse voetbal, Peñarol versus Nacional, in een zo goed als volgelopen Estadio Centenario. In dit stadion werd in 1930 de finale van de allereerste wereldbeker voetbal gespeeld. Een wereldbeker met 13 deelnemende naties, waaronder ook de Belgen, die per boot de oversteek naar Amerika waagden.

Via mijn Uruguayaanse connecties kom ik terecht op de Amsterdam tribune, genoemd naar de stad waar de Uruguayanen in 1928 Olympisch kampioen voetbal werden. Een andere tribune heet Colombes, naar de Parijse voorstad waar hen in 1924 hetzelfde overkwam. Hadden de Zuid-Amerikanen in 1920 voetbalploegen naar de Olympische spelen gestuurd, dan was er ongetwijfeld ook een tribune geweest die "Antwerpen" heette.

Beide ploegen verkeren dit seizoen echter in de onderste regionen van het klassement, waardoor het enige waar er voor gespeeld wordt de eer is, wat op zich al genoeg is om er een geladen namiddag van te maken. Ik vergeet af en toe de match te volgen, omdat de kolkende tribunes meer spektakel bieden. De meest lieflijke hymnes worden het veld over en weer gezonden. Om mijn talrijke (ahem) lezerspubliek of all ages niet te bruskeren, kan ik enkel de leuze "Uw beste vriend is een agent" reproduceren. Dit blijkt vreemd genoeg één van de ergst denkbare beledigingen te zijn. Als er voor half-time wordt gefloten, wrijft men zich in de handen, "Nu hebben we tijd om een supporter van Nacional af te maken!" Sweet.

Het voetbal zelf? Nacional is het meest bedrijvig, maar faalt in de zone van de waarheid. Peñarol weert zich met enkele vlijmscherpe counters. Na een rommelige wedstrijd wordt het zo 1-1.

Vijf minuten voor affluiten koken de potjes over en volgt er wat beter duw- en trekwerk. Vanuit de vier hoeken van het veld marcheren met helm en schild uitgeruste ordetroepen rustig het veld op om spelers te scheiden. Niemand lijkt echt verrast door deze gang van zaken. De kranten loven de dag nadien het feit dat iedereeen zo rustig wist te blijven.

The Troubles in Sucre

Zoals elke rechtgeaarde Belg in het buitenland raadpleeg ik regelmatig de website van Buitenlandse Zaken. Op de pagina met reisadvies over Bolivië lees ik vandaag het volgende:


"Op dit ogenblik is verhoogde waakzaamheid in het ganse land geboden. Er wordt ten stelligste afgeraden op dit ogenblik naar Sucre te reizen. Tijdens manifestaties vielen minstens vier doden en enkele honderden gewonden. De problemen houden aan en het risico dat de onrust naar andere delen van het land overslaat is reëel. Naargelang de evolutie van de sociale situatie, is het mogelijk dat er op alle belangrijke wegen, maar in het bijzonder op de wegen tussen La Paz, Oruro, Cochabamba, Potosí en Sucre evenals op de grote wegen naar Chili en Argentinië, blokkades («bloceos») worden opgeworpen. Zoals overal ter wereld wordt het ten zeerste afgeraden zich naar de blokkades te begeven, ze over te steken of trachten ze te omzeilen. Stakingen en/of andere acties kunnen zich eveneens zeer snel ontwikkelen; er wordt sterk op aangedrongen om uit de buurt te blijven van eventuele manifestaties of ongewone samenscholingen."


We volgen de situatie op de voet, maar we moeten de problemen natuurlijk ook niet gaan zoeken. Een eerste radicale wijziging van reisroute dringt zich op. Kaart van grensgebied Argentinië, Bolivië en Chile wordt op dit moment druk bestudeerd.

Agua aparte

Ik ben uitgedroogd na dag van dik in de 30 graden en bestel bij m'n eten om 10 uur 's avonds een halve liter water naast het obligate flesje Chablis uit Mendoza. Ik proef de wijn en laat de ober m'n glas verder aanvullen. So far so good. Maar dan komt ober met waterfles verdacht dicht bij m'n wijnglas. Mijn verontruste blik doet hem toch even twijfelen: "Water in een apart glas?" Met stomheid geslagen vergeet ik haast te antwoorden. But not quite.

A quite average day in Montevideo

Om 10 uur 's morgens sta je op, enigszins verbaasd dat de caña met pitanga (die overigens verdacht veel op bessenjenever leek) van de avond voordien niet meer neurale schade heeft aangericht. Tijdens ontbijtkoffie draai je het telefoonnummer van oude klasgenoot, dat je de dag voordien wist op te sporen. Zo komt het dat je enkele uren later een sappige churrasquito zit te smikkelen op de zesde verdieping van het Palacio Salvo, zo wat het meest gefotografeerde gebouw van Montevideo (in ieder geval door mij) en krijg je daarna een privé-rondleiding in dit hoogste gebouw van Montevideo, opgetrokken in de jaren '20 van de vorige eeuw. Uruguay leefde toen op grote voet, en dat blijkt overal in het uitbundig gedecoreerde gebouw. Er wonen nu zo'n tweeduizend mensen in de skyscraper, die na 80 jaar in een, laat ons zeggen, charmante staat van verval verkeert. Zo gaat dat, wat sommige mensen definiëren als gebrekkig onderhoud is voor anderen pittoresk en schattig.

Na de koffie gaat het richting Estadio Centenario, een gebouw dat nauwelijks 5 jaar jonger is dan het Salvo, waar later op de middag dé Clásico op het programma staat, de stadsderby tussen de eeuwige rivalen Nacional en Peñarol, Bolso en Manya, Rood-Wit-Blauw en Zwart-Geel, bijna Winterslag tegen Waterschei. Hierover later meer.

Na de match praat je wat na tijdens het opzuigen van enkele Matés, al flanerend op de centrale avenue 18 de Julio en 's avonds dineer je uitgebreid met alweer een teruggevonden vriendin, in een oude Pulpería waar in onschuldiger tijden de gauchos verzamelen bliezen. Dit alles overgoten met een zeer verdienstelijke Uruguayaanse Cabernet Sauvignon. Hmm, I could get used to days like this.

Equipaje

Het begint een vast ritueel te worden: ik kom aan in kleine stad, die op PJ's bezienswaardigheidsschaal een score heeft van 3,5 uur, laat m'n rugzak achter in bagage-depot van busterminal, koop ticket naar volgende bestemming, en wandel vervolgens de uren die me scheiden van vertrekuur bus rond in stadscentrum. Sounds like a plan, nietwaar?

Tot op dag dat je na wandeltocht door de stad terug in busterminal arriveert en bord aan deur van bagagedepot met de boodschap "Abierto 24 Horas" geamendeerd is met papiertje "vuelvo en 10 minutos". Die 10 minuten worden er al gauw 15, het vertrekuur van bus nadert, de bloeddruk stijgt. Ik informeer bij de in de vertrekhal gevestigde toeristische dienst naar de afwezige bagage-klerk. "Oh, die is bij z'n thuis gaan lunchen," luidt het laconiek. "U zult hem moeten opbellen." "Kan u dat niet even doen?" vraag ik, naar de telefoon voor haar neus wijzend. "Neen, dat gaat niet, maar hier is toch al zijn telefoonnummer." Weet met behulp van kiosk-uitbater snel een telefoontje te plegen en heb vervolgens moeder de vrouw aan de lijn: "Hij is nog aan 't eten." Ik weet blijkbaar toch genoeg hoogdringendheid over te brengen, want ze verzekert me dat hij onmiddellijk zal vertrekken.

Ik wacht gespannen verder af in de vertrekhal. M'n bus rijdt de terminal binnen, passagiers beginnen aan te schuiven en de bagage wordt ingeladen. Ik leg situatie uit aan chauffeur maar die brengt enkel een nors "we vertrekken volgens het uurschema" uit. Ik snel terug naar het bagagedepot, dat nog steeds potdicht en onbemand is, en laat een welgemeende "Hijo de puta" door de vertrekhal galmen. Exact op het aangekondigde vertrekuur van bus komt er dan eindelijk een auto voorgereden met op de achterbank de depot-uitbater, die in mijn herinnering steeds meer Jabba the Hutt proporties begint aan te nemen. Hij stapt op zijn dooie gemak uit en schuifelt naar z'n bureautje. Ik onderbreek de uitleg die hij begint (Ik had bij afleveren van bagage al verhaal van 10 minuten ondergaan) en maan hem aan dan toch die deur te openen zodat ik aan rugzak kan. Het lukt. Als bus met 5 minuten vertraging vertrekt zitten zowel ik als m'n rugzak waar ze moeten zitten.

Sensor

Sinds laatste bezoek heeft Montevideo er nieuw museum bijgekregen in een mooi gerestaureerd palacio in de Ciudad Vieja. Men neemt er milieubewustheid bijzonder serieus. Expositieruimtes worden pas belicht als sensor enige beweging, met andere woorden: een museumbezoeker, waarneemt. Als deze eenzame bezoeker echter langer dan vijf seconden stilstaat om kunstwerk in zich op te nemen, meent electronica dat dat wel moet volstaan qua belichting. Heftige armbewegingen volgen.

Museo de Futbol

We schrijven 1930. Eerste wereldbeker ooit. Een Andesnatie wil het Uruguayaanse thuispubliek gunstig stemmen. Bij het poseren voor de groepsfoto hebben ze de leuze "Leve Uruguay" op hun truitjes gespeld, à la één letter per truitje. Dat was althans de bedoeling. We zullen maar aannemen dat de speler met de tweede "U" zich tijdens de opwarming geblesseerd heeft.

Uruguayan arithmetic

"Een barbecue voor 8 personen? Even rekenen... Dan moet u met 6 kilo vlees juist toekomen."

They'd rob a sucker blind

Centrale plein van oude stad is vergeven van geüniformeerde politie-agenten in gele hesjes waarop in grote letters 'Policía Turistica' staat te lezen. Gerustgesteld door zoveel blauw op straat waag ik mij dieper in het hart van de Ciudad Vieja. Twee keuvelende kerels kuieren me tegemoet. Als ze me tot op zo'n 20 meter genaderd zijn, duikt er plots een jonge gast achter hen op. Ik denk dat het zoon is die vader even wil doen schrikken. Weer wordt mijn naïveté op pijnlijke wijze doorprikt. Hand van snaak glijdt in broekzak van nietsvermoedende passant, waarna eigenaar van vernoemde hand het op een lopen zet. Metgezel van de beroofde zet een vergeefse achtervolging in.

Ik wissel enkel woorden van conmiseración met het verbluft achterblijvende slachtoffer, dat zijn digitale camera nog in de hand heeft. Dit laatste detail is blijkbaar ook de vermoedelijke partner in crime van onze reeks lang verschwunden pickpocket niet ontgaan. Hij besluipt de in de verte turende man opnieuw langs achter. Ik kan nog net een verschrikt "Cuidado, señor!" uitbrengen om verder verlies van eigendom te voorkomen.

Humming

Een luid, trillend gezoem doet de in een hangmat duttende toerist de ogen openen. Is het de enorme hommel die daarnet langsvloog die too close for comfort is genaderd? Neen, 50 centimeter van oor hangt een kleine kolibri (hé, een allitererend pleonasme!) in het niets een bloem te inspecteren.

Vogeltje doet Engelse benaming van hummingbird alle eer aan. De Portugese naam is poëtischer: Beija-flor, wat we hier vrij vertalen als 'bloemkusser'.

Note to self

Wie half-doorbakken frieten en gefrituurde reuze-garnalen in groezelig cafeetje eet, dient Immodium op zak te hebben.

Havaianas

De flip flop is King. Of de teenslipper is Rei. Rei zoals in Pelé.

De modebewuste carioca draagt havaianas met plateauzolen. De paulistano met koude voeten weet witte sokken in flip flops te wurmen.

Op de meest ontoegankelijke junglepaden kom je Brazilianen tegen die gezwind met deze onooglijke rubberen sloefkes modder, rotspartijen en watervallen overwinnen.

In goudmijn weet met havaianas geschoeide gids zonder veel moeite in steil oplopend tunnelgat te klauteren, waar twee met hoogwaardig Amerikaans schoeisel uitgeruste Europeanen niet aan opgeraken. Ik verdenk ondertussen het Braziliaanse alpinisme-team ervan op havaianas de Everest te beklimmen.

Don't forget the guard

Ik ben museumgebouw binnengesukkeld via hoofdingang, wat natuurlijk niet de juiste ingang voor de te bezoeken tentoonstelling is, en stuit op een rode koord bemand door museumwachter in zwart kostuum. Ik word terug naar buiten en naar zij-ingang gepiloteerd.

De ingang tot museum is gratis, de veiligheidscontrole bestaat uit een symbolische metaaldetector die geen kik geeft bij de meest indrukwekkende fototoestellen, en veel chronologie valt niet te bespeuren in opbouw expositie, wat heel dit manoeuvre vrij zinloos maakt.

Even later, ik zit te wachten op begin vertoning van documentaire, zie ik how it's done. Een jonge Braziliaan komt aangeslenterd, krijgt van wachter zelfde uitleg te horen, een hand verdwijnt in een broekzak, een bankbiljet verschijnt en verwisselt van eigenaar, een koord wordt losgemaakt.

Nu alleen nog het gangbare tarief te weten komen.

Touch screen

Stadsbestuur heeft indrukwekkende zuil met touchscreen computer neergeplant in drukke winkelstraat. Alle toeristische informatie oproepbaar met enkele simpele handbewegingen van de onwetende toerist.

Wel, dat is in ieder geval de theorie. In praktijk staat naast de blijkbaar ook als pispaal dienstdoende zuil een Braziliaanse tiener in een kleurrijk hesje die informatie aan toestel moet ontlokken. Het toestel is hopeloos misgecalibreerd, wat betekent dat om iets op scherm aan te klikken, een magische plek ergens ten noordoosten van het gewenste icoon moet beroerd worden. Wat is het Portugees voor fingerspitzengefühl?

Almoço

Dagschotel biefstuk friet wordt in Brazilië aangevuld met kom witte rijst, schoteltje farofa de mandioca (gemalen en geroosterde maniok) en keteltje feijoa (bruine bonensaus). Voor alle zekerheid ligt er dan soms ook nog wat hesp in je groentesalade. Het stuk vlees dat moet opboksen tegen deze hoorn des overvloeds aan bijgerechten is dan ook op maat gesneden van een gemiddelde Belgische familie. Om de eer hoog te houden proberen we van elke schotel minstens één symbolische lepel op bord te krijgen.

cão bravo

Op weg naar een afgelegen strand krijg ik het gezelschap van een vriendelijke hond, die me gedienstig de weg wijst op het soms moeilijk begaanbare trilha. Op het strand aangekomen, waar we op twee surfers na die we gemakshalve bij de lokale fauna rekenen helemaal alleen zijn, blijken z'n motieven minder onbaatzuchtig dan door m'n naïeve zelf was aangenomen. Hij stuift de duinen in om daar even later likkebaardend weer uit te voorschijn te komen. Op eierjacht? Ik weet het niet, maar ik zie de ene na de andere beschermde vogelsoort verschrikt omhoog fladderen. Enigszins bedrukt deze ecologische terrorist naar strand te hebben vergezeld wandel ik verder, tot ik plots een iel gesnerp achter mij hoor. In de verte zie ik hond verwoed een langwerpig object heen en weer slingeren. Heeft-ie een vogel te grazen?

Wat dichterbij gekomen herken ik de prooi: een Lagarto, in schoon Vlaams: een reuzenhagedis. Het beest is ondertussen zo dood als een pier, maar hond is hier niet van overtuigd en blijft het kadaver nijdig toeblaffen en in de strot bijten. Ik heb genoeg van het morbide spektakel en wil weer aanzetten wanneer er een grote schaduw op me valt. Een stuk of vier breedgevleugelde aaseters hebben bloed geroken en wachten geduldig tot hond genoeg krijgt van z'n speelgoed. De één z'n dood.

O ônibus

Terwijl de Braziliaanse lange-afstandsbuslijnen elkaar beconcurreren met ronkende benamingen als leito, semi-leito en executivo zijn de lokale en stadsbussen een ander paar mouwen. Schijnbaar niet gebonden door enige snelheidsbeperking en slechts bij benadering door de wetten der inertie en middelpuntvliedende kracht, houd je je best goed vast aan alle mogelijke hand- en voetsteunen.

Helemaal spectaculair wordt het wanneer busrit verloopt langs kustweg die vergelijking met Pacific Highway met glans doorstaat. Elke rit zou in Bobbejaanland kunnen doorgaan voor een achtbaan.

Pit stops

Mensen vragen me wel eens(*): "Hoe houd je dat toch vol, zo ganse dagen op pad in den vreemde?" I will tell you my secret now.

Het komt er op aan de geboden kansen op aansterking der inwendige mens met beide handen aan te grijpen. In Brazilië zijn die kansen talrijk en kleurrijk. Laat ons beginnen met de sucos. Naast de ook in België stilaan opmars makende "appelsien", heeft elke zichzelf respecterende suceria nog minimaal een twintigtal andere fruitsoorten achter de toog liggen, gereed om met behulp van batterij liquidoras te worden uitgeperst. Ik laat u even van enkele proeven: acerola, maracuja, jaca, mamao, graviola, carambola...

Een geval apart is suco de açai, een paars goedje waarin je lepel blijft rechtstaan, gemaakt van een energiebom recht uit de amazone. Je kan er een halve dag mee verder. Ik begin het spul zelfs stilaan medicinale krachten toe te dichten.

Dicht tegen de sucos aanleunend hebben we caldo de cana, vers geperst suikerriet-sap, waarvoor industrieel aandoende rietpersen klaarstaan, en agua de coco, waarvoor een kokosnoot, nog in z'n groene schil, wordt onthoofd met een machete en van een rietje voorzien.

Tot zover deel 1 van pj's culinaire gids to Brazilië.

(*) lees: nooit

Pizza met erwten

Zit in restaurante waar basislaag van elke pizza niet enkel bestaat uit kaas en tomaat, maar waar hier nog hesp en erwten worden aan toegevoegd. Zelfs de pizza al tonno ontsnapt niet aan dit droeve lot.

Santos

De kleinste koffiebar maakt in grote letters duidelijk dat hier niets anders dan versgemalen koffie wordt geserveerd. Een ander cafeetje roemt dan weer z'n café van qualidade de exportacao. En van koffie exporteren kennen ze wat in Santos, de grootste haven van Zuid-Amerika. Tel daar nog een museu do café en een casa do café bij, en het mag stilaan beginnen te dagen dat deze stad haar koffie serieus neemt.

Vibora

Na de eerste adder van de dag op pad te hebben gekruist, krijgt elke onschuldige tak of boomstronk plots gifslang-allures.

Girl Guides of Brasil

Vier paar donkere ogen kijken op als ik het museum binnenstap. In het gastenboek dat onder m'n neus wordt gedrukt, zie ik dat ik de eerste bezoeker ben die dag. Het is drie uur in de namiddag. Er wordt mij ook een toegangsbiljet verstrekt, maar in alle commotie lijkt niemand zich te herinneren dat hier ook voor betaald moet worden. "A Visita è monitorada." Ik krijg dus een persoonlijke gids mee die, aangezien ik haar allereerste toerist ooit ben, op haar beurt monitorada wordt door een iets ervarener exemplaar. Gelukkig heeft ze al haar heiligen en bisschoppen goed ingestudeerd.

Loppem

In hotelgang kom ik Braziliaanse theoloog van in de 50 tegen. Na enkele zinnen conversatie hebben we al ontdekt dat we allebei ooit overnachtten in de abij van Loppem, nabij Brugge. Dat schept natuurlijk een band, en ik word meteen uitgenodigd voor de slotlezing van het theologisch congres waarvoor hij in de stad is. Weer iemand die mijn interesses helemaal verkeerd inschat...

Ducha / Chuveiro

Alomtegenwoordig is de elektrische douche-kop. Standaardversie is een ronde witte plastieken cilinder van zo'n 15 centimer diameter, luxe-versies vallen iets groter uit. Het koude water wordt hierin op magische wijze en door schijnbaar direct contact met electriciteit omgezet in warm. Als je kraan niet te ver opendraait tenminste. Gaat soms gepaard met flits van intens wit licht. Electriciteit belandt in douchekop via twee krakkemikkige draadjes. Er bestaat een direct verband tussen de dikte van deze draadjes en de prijsklasse van je verblijfplaats.

loverboi

Wanneer ik mij op bus weer eens uitgebreid de weg laat wijzen door een Braziliaanse schone, word ik aangesproken door een Braziliaan die mijn accent heeft herkend. Hij heeft een half jaar in Antwerpen gewoond, maar veel Nederlands komt er niet uit. B. is een 25-jarige kapper en heeft, excusez-le-mot, wapperende handjes. In stukken en brokken kom ik z'n verhaal te weten. Hij kwam in België terecht via een vakantielief: een Antwerpse vijftiger uit een bekend ondernemersgeslacht. B. is nu nog altijd onder de indruk van het enorme huis waar hij in belandde. De liefde is nu bekoeld, vandaar dat B. terug in Brazilië zit. Maar geen nood, hij heeft al weer een nieuwe vlam in San Marino, waar hij volgend jaar naar toe hoopt te trekken.

Ik word uitgenodigd voor een drankje en in één moeite door naar z'n moeders huis. Tijdens het drankje (een zuco de acerola svp), laat ik echter enkele subtiele hints vallen about where my true feelings lie, waarna tweede uitnodiging in rook opgaat. Het ga je goed, loverboy!

Betalen in Brazilië

Tandpasta kopen in Rio de Janeiro is moeilijker dan het klinkt. Je stapt een drogaria binnen waar je geconfronteerd wordt met een stuk of zeven netjes geüniformeerde winkelbediendes die elk een aparte, ondoorgrondelijke taak hebben (winkelmandjes aanreiken blijkt hier een full-time job). Er zijn twee kassa's, met als onvermijdelijk gevolg dat je je altijd aan de verkeerde kassa aanbiedt. Het is een goed geoliede machine van dienstverlening die echter in een grote crisis terechtkomt wanneer een onbedachtzame gringo binnenwandelt. Dan moet er driftig worden geïmproviseerd en komt alles alsnog op z'n pootjes terecht.

Jorge

Dan geraak je in een pizzaria aan de praat met een 43-jarige verzekeringsmakelaar die zich langzaam volgiet met rode wijn. Na verloop van tijd heb je de foto's van z'n 3 allitererende zoontjes gezien en ben je vrienden voor het leven. Dan keer je wat later, het is 11 uur 's nachts, terug naar je pousada. Wie zit er alleen op een bank in het stadspark? O Jorge, où sont tes enfants maintenant? Met veel leeg lawaai en holle vrolijkheid probeert J. nog te redden wat er te redden valt.

Luz

"Is er hier licht in deze donkere traphal?" vraag ik. "Jazeker." Hand gaat omhoog en peertje krijgt een zetje. Er is licht.

Neida

Het moederinstinct van de Braziliaanse strand-barvrouw maakt het 'in stilte bezig zijn' er niet makkelijker op. Ik ben nog geen 2 bladzijden gevorderd in mijn Penguin History of Latin America, lichte strandlectuur weet-u-wel, of ik word meegesleurd naar een aanpalende parasol en tegen wil en dank geïntroduceerd aan een meerkoppige Braziliaanse familie. Voor ik goed en wel besef wat er gebeurt, zit ik neer en is er een pint in mijn handen gedrukt. Hier geraak ik duidelijk niet weg voordat ik een uitgebreide beleefdheidsbabbel heb getrotseerd. We reizen om te leren, Portugees met een schrikbarend Paulistano accent in dit geval. De eerder geconsumeerde, door Neida gefabriceerde caipirinha de maracujá maakt het allemaal net iets draaglijker.

Rodizio

In rodizio de pizza gegeten. Geen gewone pizzaria maar een Braziliaanse herinterpretatie van het all you can eat-concept. Je komt restaurant binnen, je gaat zitten, en meteen word je belaagd door een ober die je een stuk pizza wil aansmeren, je de hoofd-ingrediënten van de pizza in kwestie toeroepend. Je moet snel beslissen of pizza spek voor je bek is. Met een zeer beperkte portugese woordenschat valt echter niet altijd meteen te begrijpen wat ober loopt te roepen. Niet zonder risico's. I tend to go for the things that look like they belong on a pizza. Pièce de résistance zijn de dessert-pizza's, waarin alle klassieke Braziliaanse sobremesas hun eigen pizza-versie krijgen : pizza mousse, pizza torta de chocolate, pizza coco... Zelfs een 'pizza met ijskreem' doet geen existemtiële vragen over het concept 'pizza' rijzen.

Er loopt dus een heel leger obers rond met elk een pizza die ze slice-gewise moeten zien kwijt te raken. Sommige ongelukkigen lopen rond met 'n pizza die zelfs de meest ruimdenkende Brazilianen te gek voor woorden vinden. De meelijwekkende wanhoop op hun gezicht leidt tot rare combinaties op je bord.

Caipirinha

Bij de eerste caipirinha op Braziliaanse bodem is het al meteen duidelijk: zo maken ze 'm in België niet. Het lijkt alsof elke Braziliaanse barman bang is ervan beschuldigd te worden dat z'n caipirinha slapper is dan die van z'n buurman, en bijgevolg een scheut extra pinga in de mix doet. Dit leidt al gauw tot een ware inflatie van het alcoholgehalte van de nationale cocktail, zodat een Braziliaanse caipirinha de waarde krijgt van 2,45 Europese caipirinhas. Wat netjes overeenkomt met de 2,45 Real die je krijgt voor 1 Euro. Dat kan geen toeval zijn.

Eerste nacht in Rio

Na een korte nacht en een lange dag lig ik om 8 uur 's avonds uitgeteld in bed. Brazilië voetbalt nauwelijks enkele kilometer verder in het mythische megalomane Maracaná tegen Ecuador. Bij elke Braziliaanse goal veert de hele buurt op en schrik ik weer wakker. Brazilië scoort die avond 5 keer. Dan begint het te onweren.